AI is in korte tijd een vast onderdeel geworden van de dagelijkse praktijk. Medewerkers gebruiken AI-toepassingen voor analyses, het schrijven van teksten, ondersteuning bij beslissingen en het versnellen van processen. Vaak gebeurt dat laagdrempelig en goedbedoeld, maar niet altijd bewust. En precies daar ontstaat het risico.
Waar AI wordt ingezet, ontstaan nieuwe verantwoordelijkheden. Niet alleen op technisch gebied, maar ook juridisch, organisatorisch en ethisch. Organisaties die AI verantwoord willen gebruiken, kunnen niet langer volstaan met losse afspraken of incidentele instructies. Structurele AI-awareness is noodzakelijk om risico’s beheersbaar te houden en compliant te blijven.
De AI-Act: duidelijke regels en grotere verantwoordelijkheid
De AI-Act introduceert een juridisch kader voor het gebruik van AI binnen organisaties. Het doel is helder: innovatie mogelijk maken, terwijl risico’s voor mensen, organisaties en samenleving worden beperkt. Wat in de praktijk vaak wordt onderschat, is dat deze wetgeving directe gevolgen heeft voor de manier waarop AI wordt ingezet binnen bestaande processen.
Veel organisaties zijn zich er niet van bewust dat zij door kleine aanpassingen aan AI-systemen of door een andere toepassing van bestaande tools, ineens extra verantwoordelijkheden krijgen. In sommige gevallen wordt een organisatie zelfs aangemerkt als aanbieder van een AI-systeem, met alle verplichtingen van dien. Zonder structurele AI-awareness blijven deze risico’s vaak onzichtbaar.
Risicocategorieën: niet elke AI-toepassing is gelijk
De AI-Act maakt onderscheid tussen verschillende risiconiveaus. Afhankelijk van het doel en de impact van een AI-toepassing gelden andere eisen:
- Verboden toepassingen
AI die manipulatief is of leidt tot sociale scoring is niet toegestaan. - Hoog risico-systemen
AI die invloed heeft op fundamentele rechten, zoals toepassingen in HR, kredietbeoordeling of juridische besluitvorming. Hiervoor gelden strenge eisen aan toezicht, documentatie en risicobeheersing. - Beperkt risico
Systemen zoals chatbots, waarbij transparantie richting gebruikers verplicht is. - Minimaal risico
AI-toepassingen met weinig impact, zoals spamfilters, waarvoor nauwelijks aanvullende verplichtingen gelden.
Zonder voldoende kennis bij medewerkers en management is het lastig om correct te bepalen in welke categorie een toepassing valt. Juist daarom is structurele AI-awareness essentieel: het voorkomt dat AI onbedoeld verkeerd wordt ingezet.
Privacyrisico’s in AI-systemen: een onderschat aandachtspunt
AI en privacy zijn nauw met elkaar verweven. Veel AI-toepassingen verwerken persoonsgegevens, soms expliciet, maar vaak ook impliciet. Denk aan ingevoerde prompts, trainingsdata, gegenereerde output of opgeslagen logbestanden.
Veelvoorkomende privacyrisico’s bij AI zijn onder andere:
- het delen van vertrouwelijke of persoonsgegevens met externe AI-tools;
- onduidelijkheid over wat er met ingevoerde data gebeurt;
- bias en discriminatie door onvolledige of scheve datasets;
- hergebruik van data zonder duidelijke grondslag.
Zonder duidelijke richtlijnen en blijvende bewustwording bij medewerkers ontstaan privacy-incidenten vaak niet door kwaadwillendheid, maar door onwetendheid. Structurele AI-awareness helpt om deze risico’s tijdig te herkennen en te beperken.
AI is geen traditionele software
Een belangrijk misverstand is dat AI te vergelijken is met reguliere software. Bij traditionele systemen kun je fouten vaak herstellen met een update of aanpassing. AI werkt anders. Kleine wijzigingen in data, instellingen of gebruik kunnen grote en soms onvoorspelbare gevolgen hebben.
Zodra een organisatie een bestaand AI-model aanpast of inzet buiten de oorspronkelijke context, verschuift de verantwoordelijkheid. De organisatie wordt mede verantwoordelijk voor de uitkomsten, inclusief eventuele fouten of schade. Dat vraagt om continue monitoring, duidelijke afspraken en goed geïnformeerde gebruikers.
De Privacy Officer als regisseur van AI-awareness
In dit complexe speelveld speelt de Privacy Officer (PO) een steeds belangrijkere rol.
De Privacy Officer draagt bij aan:
- het identificeren van AI- en privacyrisico’s;
- het vertalen van wetgeving naar begrijpelijke richtlijnen;
- het borgen van eigenaarschap en verantwoordelijkheden;
- het stimuleren van structurele security- en AI-awareness.
Daarbij is het belangrijk dat awareness geen eenmalige actie is. AI-toepassingen, wetgeving en risico’s ontwikkelen zich continu. Zonder doorlopende training, herhaling en actualisatie verdwijnt kennis snel naar de achtergrond.
Structurele AI-awareness als basis voor compliance
De AI-Act laat zien dat verantwoord AI-gebruik niet kan bestaan zonder bewuste medewerkers. Beleid en techniek zijn belangrijk, maar het is pas effectief als mensen begrijpen wat er van hen wordt verwacht.
Structurele AI-awareness betekent:
- regelmatig aandacht voor AI-risico’s en regelgeving;
- praktische handvatten voor dagelijks gebruik;
- inzicht in privacy, bias en dataveiligheid;
- een organisatiebrede verantwoordelijkheid voor verantwoord AI-gebruik.
Organisaties die hier nu in investeren, verkleinen niet alleen juridische risico’s, maar bouwen ook aan vertrouwen, kwaliteit en toekomstbestendigheid.
